DEHB (Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu), çocukların yaklaşık %5-7'sinietkileyen, nörogelişimsel bir bozukluktur. 'Tembellik' ya da 'kötü yetiştirme' değildir — beynin dikkat ve dürtü kontrol sistemlerinde farklılıktır. Erken tanı + uygun müdahale ile çocuk hayatını çok daha kolay sürdürür.
Dikkat zorluğu ön planda, hiperaktivite belirgin değil. Kızlarda daha sık görülür ve bu yüzden geç tanı alır.
Hiperaktivite ve dürtüsellik ön planda, dikkat sorunu daha az belirgin. Daha çok küçük yaşlarda ve erkeklerde görülür.
Hem dikkatsizlik hem hiperaktivite-dürtüsellik belirtileri birlikte. En sık görülen tip.
DEHB tanısı bu yaşta zor — normal çocukluk enerjisinden ayırt etmek güç. Aşırı koşma, oturmama, çok konuşma, ani öfke nöbetleri. Tehlike algısının düşüklüğü kritik (yola atlama, yüksekten zıplama). Şiddetli ve uzun süre devam ediyorsa gelişim değerlendirmesi yapılır.
Çoğu tanı bu dönemde konulur. Okul başlangıcıyla belirtiler belirginleşir: oturamama, sıra beklememe, ödev tamamlamada zorluk, eşya kaybetme, sosyal beceri sorunları. Akademik başarı düşmesi, akran reddi olabilir. Erken müdahale = en iyi sonuç.
Hiperaktivite azalır, dikkatsizlik öne çıkar. İçsel huzursuzluk, organizasyon sorunu, ödev/iş ertelemesi, motivasyon eksikliği. Ergen DEHB'sinde özsaygı zedelenmesi, depresyon, madde kullanımı riski artar. Otomobil kazası riski 2-3 kat yüksek.
DEHB tanısı koymak için her 5 kriter de karşılanmalı:
Pozitif pekiştirme, davranış kart sistemleri, anne-baba eğitimi (Parent Management Training - PMT). Küçük çocuklarda ilaçtan önce mutlaka denenmeli. 12-16 seans, çoğunlukla çok etkili.
Öne oturma, kısa görevlere bölme, görsel takvim, sınıfta kıpırdama izni (stres topu, jest). Okul rehber öğretmeniyle BEP (Bireysel Eğitim Planı) yapılabilir. Ek süre, sözlü sınav alternatifleri.
Uyaranıcılar (metilfenidat, lisdeksamfetamin) ve uyaran-olmayan (atomoksetin) ilaçlar mevcut. Çocuk psikiyatrisi kararıyla başlanır, düzenli takip gerekir. Yan etkiler: iştahsızlık, uyku, baş ağrısı. Karar bireyseldir.
Düzenli uyku (DEHB'lilerde uyku problemi sık), günlük 60 dk fiziksel aktivite, ekran süresi sınırı, omega-3 takviyesi (hekim önerisi), şeker/işlenmiş gıda azaltma. Belirtileri %20-30 azaltabilir.
Bilişsel Davranışçı Terapi, organizasyon koçluğu, zaman yönetimi becerileri. Aile sistem terapisi — DEHB tüm aileyi etkiler. Eşlik eden depresyon/anksiyete varsa onların da tedavisi.
Mutlaka değil. Normal çocukluk enerjisi ile DEHB'yi ayırmak için 3 kriter: (1) Belirtiler 6+ aydır, (2) En az 2 ortamda (okul+ev), (3) İşlev kaybı (okul başarısı düşüş, sosyal sorun). 'Yaramaz' çoğu çocuk DEHB değildir. Şüphede bir çocuk psikiyatristine başvurun.
Hayır. 6 yaş altında ilaç KULLANILMAZ — davranışçı terapi ilk basamak. 6+ yaşta hafif vakalarda terapi + okul düzenlemesi yeterli olabilir. Şiddetli vakalarda (akademik başarı düşüşü ciddi, akran reddi, kazalar) ilaç + terapi kombinasyonu en etkilidir. Karar hekim ile birlikte sizin.
Çok yıllık geniş güvenlik datası vardır. Doğru dozda, doğru hastada güvenli. Yan etkiler: iştah azalması, uyku zorluğu, baş ağrısı (genelde 1-2 hafta içinde geçer). Tartışmalı 'büyümeyi durdurur' iddiası — modern çalışmalar erişkin boyunu ortalama 1-2 cm etkileyebileceğini gösteriyor (ihmal edilebilir). Madde bağımlılığı RİSKİ AZALTIR.
%30-40 büyürken belirtiler önemli ölçüde azalır. %60-70'inde yetişkinlikte de devam eder (formu değişir — hiperaktivite azalır, dikkatsizlik kalır). Tedavi alan çocuklarda akademik, sosyal ve mesleki sonuçlar çok daha iyi olur. Erken müdahale = daha iyi yetişkin yaşamı.
Çocuk-ergen psikiyatristi ana uzman. Aile hekimi yönlendirme yapabilir. Çocuk psikoloğu davranışçı terapi sunar. Tanı için: (1) Çocuk psikiyatri muayenesi, (2) Anne-baba görüşmesi, (3) Öğretmen değerlendirme formları (Conners), (4) Bazen IQ testi. Sürecin 1-3 ay sürmesi normaldir.
