ÇEDES Projesi Veli Onayı: "İmzalayalım mı, İmzalamayalım mı?" — Annelerin İkilemi

Çantadan çıkan o pembe-mavi form. Üstünde okulun mührü, altında imza yeri. "Çocuğumun ÇEDES projesine katılmasını onaylıyorum / onaylamıyorum." İki kutucuk. Ve siz, mutfak tezgâhının başında, elinizde kalem, gözünüz tavanın bir noktasına dalmış halde düşünüyorsunuz: İmzalasam mı, imzalamasam mı?

Bu yazı, tam o anı yaşayan anneler için. Kutuplaşmadan, kimseyi suçlamadan, ama bilgiyi de saklamadan. Çünkü çocuğumuzun haftada bir saatini, manevi gelişimini ve sınıfta nasıl konumlanacağını belirleyen bir karar bu. Hafife alınacak bir form değil; ama panikleyerek de imzalanmamalı.

"Çocuğum sınıfta tek başına dışarı çıkmak zorunda kalır mı?" — Bu, son iki yılda en sık duyduğum veli sorusu. Cevabı; sandığınızdan daha katmanlı.

Bu Yazıda

• ÇEDES projesinin tam açılımı ve 2026 itibarıyla kapsamı

• MEB-Diyanet protokolünün hukuki çerçevesi ve manevi danışman rolü

• Veli onay formunun bağlayıcılığı: imzalamak zorunda mıyız?

• KDK kararları, Danıştay içtihatları ve veli hakları

• Çocuğun sınıf arkadaşlarından farklılaşma kaygısı: psikolojik boyut

• "İmzalıyorum" ve "İmzalamıyorum" diyenler için pratik yol haritası

• Alternatif yaklaşımlar: değerler eğitimini evde nasıl destekleriz?

ÇEDES Nedir? Adını Açarsak Ne Görüyoruz?

ÇEDES, "Çevreme Duyarlıyım Değerlerime Sahip Çıkıyorum" projesinin kısaltması. İlk olarak 2023'te bir protokolle imzalanan, Millî Eğitim Bakanlığı, Diyanet İşleri Başkanlığı ve Gençlik ve Spor Bakanlığı arasında yürütülen bir program. 2024-2025 eğitim yılında pilot uygulamayla başlayan proje, 2025-2026'da neredeyse tüm illerde aktif hale geldi.

Projenin resmi tanımında üç ayak görüyoruz:

• Değerler eğitimi: Adalet, dürüstlük, sorumluluk, vatanseverlik, saygı gibi başlıklar

• Çevre bilinci: Doğa farkındalığı, israfla mücadele, sürdürülebilirlik

• Manevi danışmanlık: Okullara Diyanet'ten görevlendirilen "manevi danışmanlar" tarafından verilen rehberlik

İşte tartışma da büyük ölçüde üçüncü maddeden çıkıyor. Çünkü ilk iki başlık zaten 2024-2025'te yürürlüğe giren Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli içinde de var. Yeni olan ve velileri kararsız bırakan kısım, manevi danışman figürü.

Manevi Danışman Ne Yapıyor?

Resmi protokole göre manevi danışmanın görev tanımı şu başlıkları kapsıyor:

• Sınıf ortamında değerler eğitimi etkinlikleri

• Bireysel görüşme talep eden öğrencilere rehberlik

• Camii, mezarlık, hastane, huzurevi gibi mekânlara gözlem gezileri

• Belirli özel günlerde program ve sohbetler

Sahadan gelen geri bildirimler ise daha çeşitli. Bazı okullarda manevi danışman haftada bir saat sınıfa girip kısa bir sohbet yapıp ayrılıyor. Bazı okullarda ise birebir görüşmeler, grup etkinlikleri, hatta dini içerikli geziler ön planda. Yani uygulama çok standart değil ve bu da velileri tedirgin eden ana noktalardan biri.

Veli Onay Formu Neyi Onaylıyor Tam Olarak?

Burada çok kritik bir ayrım var. Form genelde iki kategoriye ayrılıyor:

1. Sınıf düzeyinde grup etkinlikleri — Tüm sınıfa yönelik, manevi danışmanın katıldığı dersler ve etkinlikler

2. Bireysel manevi danışmanlık — Çocuğun birebir görüşme yapması

Bazı okullar bu iki maddeyi ayrı kutucuklarla soruyor, bazıları tek bir "onaylıyorum" cümlesinde topluyor. Eğer formunuzda ayrım yoksa, okula yazılı olarak ayrıştırılmış bir form talep etme hakkınız var.

Hukuki Niteliği: Bağlayıcı Bir Sözleşme mi?

Veli onay formu, hukuki anlamda bir muvafakatname (rıza beyanı) niteliğinde. Yani bir sözleşme değil, sizin iradi olarak çocuğunuzu o etkinliğe dahil ettiğinizi gösteren bir belge. Tek taraflı olarak geri alınabilir — yani bugün imzalayıp, üç ay sonra "vazgeçtim, çocuğumun katılmasını istemiyorum" diyebilirsiniz.

Türkiye'nin de taraf olduğu Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin 14. maddesi, çocuğun düşünce, vicdan ve din özgürlüğünü güvence altına alır. Ebeveynin bu özgürlüğü "çocuğun gelişen kapasitesine uygun olarak" yönlendirme hakkı vardır. Yani çocuğunuzun dini gelişimine dair karar verme yetkisi öncelikle sizdedir.

Çocuk Hakları Sözleşmesi tam metni için Kamu Denetçiliği Kurumu (KDK) sitesinden ilgili belgeleri inceleyebilirsiniz.

KDK ve Danıştay: Hukuki Çerçeveden Ne Çıkıyor?

Kamu Denetçiliği Kurumu (KDK), geçtiğimiz dönemde ÇEDES ve manevi danışmanlık konusunda birkaç tavsiye kararı yayımladı. Bu kararların özü şu:

• Veli rızasının açık ve bilgilendirilmiş olması gerekir

• Çocuğun katılmaması, başka bir disiplin işlemine veya negatif ayrımcılığa neden olamaz

• Etkinlik içeriği önceden velilere şeffaf biçimde sunulmalıdır

Benzer şekilde, Danıştay'ın geçmiş içtihatlarında "okullarda zorunlu olmayan dini içerikli faaliyetler için açık veli rızası şart" şeklinde bir çerçeve mevcut. Yani okul yönetimi sizi imzaya zorlayamaz; "imzalamazsanız çocuğunuz sınıfta sorun yaşar" diyemez.

"Velinin onay vermemesi, çocuğun okul içinde ayrımcılığa uğraması için bir gerekçe oluşturamaz. Aksi bir tutum, eşitlik ilkesinin ihlali sayılır." — KDK tavsiye kararlarından genel bir özet

"İmzalamazsam çocuğum dışlanır mı?" Endişesinin Anatomisi

Bu, kliniğimde en çok duyduğum cümle: "Ben de imzalamak istemiyorum aslında ama çocuğum kalbi kırılır, sınıfta tek başına otururken üzülür diye imzalıyorum."

Bu kaygı çok meşru. Ama birkaç noktayı düşünmek gerek:

• Çocuk sınıftaki çoğunluktan farklılaşma konusunda zaten gelişimsel olarak hassas bir dönemde olabilir. Ama farklılığı taşıma kapasitesi onun en önemli yaşam becerilerinden biri olacak.

• Tek başına olmak ile dışlanmak aynı şey değildir. Eğer "etkinlik saatinde" başka bir aktiviteye yönlendiriliyorsa (kütüphanede kitap okuma, başka bir öğretmenle çalışma), bu dışlanma değil; bireysel bir tercihtir.

• Çocuğunuza imzalamama gerekçenizi yaşına uygun, suçlayıcı olmayan bir dille açıklamak, ona kendi tercihlerini sahiplenme modellemesi yapar.

"İmzalıyorum" Diyenler İçin: Sınırları Nasıl Çizeriz?

Eğer ÇEDES'in genel çerçevesini sorun etmiyor, ama yine de bazı sınırlar koymak istiyorsanız, formu şartlı imzalama hakkınız var. Örnek bir not şöyle olabilir:

• "Sınıf düzeyinde grup etkinliklerine katılımına onay veriyorum, bireysel görüşmelere katılımı için ayrıca yazılı bilgilendirme ve onayım gereklidir."

• "Okul dışı etkinliklere (ibadet yerlerine gezi vb.) katılım için her seferinde ayrıca yazılı onayım aranacaktır."

Bu şartları formun altına el yazısıyla yazıp imzalayabilirsiniz. Okul bunu kabul etmek zorundadır; çünkü muvafakatnamenin temel ilkesi kapsamı sizin belirlemenizdir.

"İmzalamıyorum" Diyenler İçin: Nasıl Bir Yol Haritası?

İmzalamama kararı verdiyseniz, çocuğunuzun ÇEDES saatlerinde alternatif bir aktivite yapması sağlanmalı. Bu, okulun sorumluluğunda. Pratikte şu seçenekler tartışılıyor:

• Kütüphanede serbest okuma

• Başka bir öğretmenle ek çalışma (matematik, Türkçe vs.)

• Rehberlik servisinin koordine ettiği başka bir etkinlik

• Boş ders saati olarak değerlendirilip eve erken çıkış (genelde tercih edilmiyor)

Okul yönetimine yazılı bir dilekçeyle alternatif aktivite talebinizi iletmeniz önemli. Sözel görüşme yeterli değil; dilekçe verilince okul size yazılı cevap vermek zorunda kalır.

İdari yazışma ve dilekçe örnekleri için /topics sayfasındaki "veli hakları" başlığına bakabilirsiniz.

Çocuğun Sınıf Arkadaşlarından Farklılaşma Kaygısı: Psikolojik Boyut

Bir klinik psikolog olarak söyleyebileceğim şu: Çocuklar farklılıklarıyla değil, farklılıkları nasıl taşıdıklarıyla dışlanır. Yani bir çocuk "ben ÇEDES saatinde kütüphanede oluyorum" dediğinde, eğer bunu utançla, suçlulukla, kafası önde söylerse arkadaşları bunu bir zayıflık olarak algılar. Aynı çocuk bunu doğal, açıklayıcı, kısa bir cümleyle ifade ederse, çoğu zaman konu birkaç günde unutulur.

Çocuğunuza şu cümleleri öğretebilirsiniz:

• "Annem ve babam bu derse katılmamamı uygun gördü, ben de o saatte kütüphanedeyim."

• "Bizim ailede o etkinlik yerine evde başka bir şekilde değerler eğitimi yapıyoruz."

• "Bu konuyu öğretmenimle ve annemle konuştum, ben de bu seçimden memnunum."

"Ailenin tutarlılığı, çocuğun farklılığı içselleştirmesinin en güçlü zeminidir. Eğer anne 'aslında ben de imzalamak istemiyordum ama' diye konuşursa, çocuk farklılığı bir kayıp olarak yaşar." — Yasemin KAYA, Klinik Psikolog

Yaş Gruplarına Göre Farklılık Algısı

• 6-9 yaş (1-3. sınıf): Çoğunluğa uyum çok güçlü. "Herkes yapıyor, ben de yapayım" baskısı yüksek. Bu yaşta imzalamama kararı verirseniz, ailecek ortak bir dil kurmak zorundasınız.

• 10-12 yaş (4-6. sınıf): Kimlik aramaya başlanan dönem. Farklılık taşıma kapasitesi gelişiyor ama akran baskısı da var.

• 13-15 yaş (7-9. sınıf): Sorgulama dönemi. Bu yaşta çocuğunuza karar sürecinde görüş hakkı tanımanız çok değerli.

• 16+ yaş: Çocuğun kendi tercihine alan açmak gerekiyor. Sizin imzanız yasal olarak geçerli ama onun gerçek rızası olmadan zorlama dönemi geçti.

Çocuğunuzun yaşına göre kendi karar verme kapasitesini ölçen testleri /tests sayfamızda bulabilirsiniz.

Alternatif Yaklaşımlar: Değerler Eğitimini Evde Nasıl Veririz?

ÇEDES'i imzalamama kararı, "çocuğum değerler eğitimi almasın" demek değil. Hatta tam tersi; karar verme sürecinin kendisi bir değerler eğitimi. İşte ev içinde somut, gündelik olarak değerler eğitimini destekleyebileceğiniz pratikler:

• Hikâye/masal okuma: Türk ve dünya klasiklerinden, yaş grubuna uygun kitaplarla adalet, dürüstlük, empati gibi temaları işleyin. Sonrasında "sence kahraman doğru mu yaptı?" diye sorun.

• Ailecek gönüllülük: Bir hayvan barınağında, kitap bağışında, mahalle dayanışmasında ortak çalışma. Çocuk değerin söylendiğini değil, yaşandığını görmeli.

• Dini-kültürel pratikler için aile içi süreklilik: Eğer dini bir gelenekten geliyorsanız, bunu evde aile büyükleriyle yaşatmak okul ortamından daha güçlü bir aktarım sağlar.

• Empati egzersizleri: Bir kavga sonrası "diğer çocuk nasıl hissetmiş olabilir?" diye sormak, formel bir derse kıyasla 10 kat daha etkilidir.

MEB Müfredatında Zaten Var Olan Değerler Eğitimi

Şunu da vurgulamak gerek: ÇEDES'i imzalamasanız bile çocuğunuz değerler eğitiminden tamamen mahrum kalmıyor. Çünkü:

• Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli'nin ana çerçevesinde değerler eğitimi yatıyor

• Sosyal Bilgiler, Hayat Bilgisi, Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi derslerinde değer aktarımı zaten var

• Rehberlik saatlerinde sınıf öğretmeninin verdiği programlar mevcut

ÇEDES, var olan müfredatın üstüne opsiyonel bir katman. Yani imzalamamak çocuğunuzu "değerler boşluğunda" bırakmaz.

Müfredat ve değerler eğitimi içerikleri için Eğitim Reformu Girişimi'nin (ERG) yayınladığı izleme raporlarını inceleyebilirsiniz. TEDMEM'in eğitim politikası analizleri de yararlı bir referans.

Velilerin Sahadan Sesleri: Üç Farklı Yol

Bu projede tek bir "doğru" tutum yok. Üç farklı veliyi paylaşmak isterim — hepsi farklı seçim yaptı, hepsinin de kendi içinde tutarlı bir gerekçesi var:

• Birinci anne (3. sınıf velisi): "İmzaladım. Çünkü içeriği önceden okula sorup detayını aldım. Manevi danışman ayda iki kez sınıfa giriyor, sohbet odaklı. Çocuğumun bundan zarar göreceğine inanmıyorum, hatta empati ve adalet duygusunu güçlendiriyor."

• İkinci anne (6. sınıf velisi): "Şartlı imzaladım. Grup etkinliklerine onay verdim, bireysel görüşmelere ve dış mekân ziyaretlerine ayrıca onay aranması şartını yazdım. Okul kabul etti."

• Üçüncü anne (4. sınıf velisi): "İmzalamadım. Çünkü manevi danışmanlık MEB'in kendi rehberlik servisinin dışında kalan bir uygulama ve denetim mekanizmasını yetersiz buluyorum. Çocuğum o saatlerde kütüphanede olduğu için sınıfta sorun yaşamadı."

Üç durumda da çocukların okul performansları ve sosyal ilişkileri etkilenmemiş. Belirleyici olan, ailenin tutarlı duruşuydu.

Sıkça Sorulan Sorular

ÇEDES projesini imzalamamak çocuğumun karne notuna yansır mı?

Hayır. ÇEDES bir okul dersi değil, ek bir proje. Akademik değerlendirme dışındadır. Karne notuna, davranış notuna veya disiplin kaydına etki edemez.

İmzaladıktan sonra geri alabilir miyim?

Evet. Veli onay formu bir muvafakatname olduğu için tek taraflı geri alınabilir. Okul müdürlüğüne yazılı bir dilekçe ile bildirim yapmanız yeterli. Geri alma kararınız o tarihten itibaren geçerli olur.

Manevi danışman ile çocuğum birebir görüşmeye giderse neler konuşulur?

Standart bir içerik yok; uygulama danışmana göre değişiyor. Genelde dini ve manevi konularda rehberlik, ahlaki gelişim üzerine sohbet ve değerler etrafında bireysel destek hedefleniyor. Eğer bireysel görüşmeleri tercih etmiyorsanız, formda bu maddeyi ayrıştırarak sadece grup etkinliklerine onay verebilirsiniz.

Boşanmış çiftlerde ÇEDES onayını kim verir?

Yasal olarak velayet sahibi olan ebeveyn karar verir. Eğer ortak velayet varsa, prensip olarak iki ebeveynin de onayı gereklidir. Anlaşmazlık durumunda mahkeme yoluyla çözüm aranabilir; ancak bu adıma gelmeden önce arabuluculuk denenmesi tavsiye edilir.

Çocuğum "ben de katılmak istiyorum, arkadaşlarım katılıyor" diyor, ne yapayım?

Burada yaşa göre tutum farklılaşmalı. 6-9 yaş grubunda çocuğun isteği "arkadaşlarımdan ayrılmak istemiyorum" anlamı taşır; ailenin tutumu öncelikli olur. Ama 13+ yaş bir ergen "ben bu içerikle ilgileniyorum, kendim deneyimlemek istiyorum" diyorsa, bu gelişimsel olarak desteklenmesi gereken bir özerklik talebi. Onunla derinlemesine konuşup şartlı bir orta yol bulabilirsiniz.

Sonuç: Karar Sizin, Ama Bilgili Bir Karar Olsun

ÇEDES projesi tartışması, aslında çok daha büyük bir sorunun parçası: Devletin, ailenin ve okulun çocuk üzerindeki yetki sınırı nerede başlayıp nerede biter? Bu sorunun tek bir doğru cevabı yok. Her ailenin değer dünyası, dini-kültürel arka planı, çocuğunun kişiliği ve sınıf dinamiği farklı.

İmzalayan da, imzalamayan da, şartlı imzalayan da "iyi anne" olabilir. Önemli olan, kararınızı:

• Bilinçli vermek (formun içeriğini, hukuki çerçeveyi, çocuğunuzun durumunu okuyarak)

• Tutarlı taşımak (hem evde hem okulda aynı duruşu sergileyerek)

• Çocuğunuza yaşına uygun şekilde açıklamak (suçluluk yüklemeden, açık dille)

Mutfak tezgâhında, kalem elinizde duruyorsanız, biraz daha düşünün. Eşinizle konuşun, gerekirse çocuğunuza sorun, okulla görüşün. Aceleci bir imza değil, sahiplenilmiş bir karar size de çocuğunuza da daha iyi gelecek.

Bu konuda diğer annelerin deneyimlerini okumak ve sorularınızı paylaşmak için /questions bölümüne göz atın. Daha kapsamlı yazılarımız /blog sayfamızda. Yazarımız Klinik Psikolog Yasemin KAYA hakkında daha fazla bilgi için yazar sayfasına bakabilirsiniz.

Sözün özü: Form bir kağıt parçası, ama karar bir duruş. Hangi duruşu seçerseniz seçin, kararınızı sahiplenin. Çocuğunuz bunu hissedecektir.