Anne Notu (Hızlı Özet)
Çocukların ekran karşısında uzun süre kalması, ekran kapatıldığında öfkelenmesi, tablet/telefon istemeden sakinleşememesi veya sıkıldığında hemen ekran araması ebeveynlerde “Ekran bağımlılığı mı başladı?”, “Çocuğum neden sürekli ekran istiyor?”, “Bu sadece alışkanlık mı yoksa duygusal kaçış mı?” gib
Ekranlar artık çocukların hayatının çok içinde. Telefon, tablet, televizyon, çizgi film, oyun, YouTube videoları, kısa videolar, dijital oyunlar, eğitici uygulamalar… Birçok evde ekran yalnızca eğlence aracı değil; yemek yedirmenin, sakinleştirmenin, susturmanın, oyalamanın, bekletmenin ve bazen ebeveynin birkaç dakika nefes almasının da yolu haline gelebiliyor.
Bir süre sonra ebeveyn şunu fark edebiliyor:
Çocuk sıkılınca ekran istiyor.
Ağlayınca ekran istiyor.
Yemek yerken ekran istiyor.
Arabada ekran istiyor.
Misafirlikte ekran istiyor.
Sabah kalkınca ekran istiyor.
Ekran kapanınca öfkeleniyor.
“Son video” hiç son video olmuyor.
Ve ebeveynin içinden şu soru geçiyor:
“Bu ekran bağımlılığı mı?”
Bu soru son yıllarda birçok anne-babanın zihninde çok sık yer ediyor. Karena ekranlar çocukların dikkatini çok güçlü şekilde çekiyor. Renk, ses, hareket, hızlı geçiş, ödül sistemi, tekrar eden içerikler ve sınırsız akış çocukların gelişmekte olan beyni için oldukça cazip olabiliyor. Ancak çocukların ekranla ilişkisini yalnızca “bağımlılık” kelimesiyle açıklamak bazen eksik kalıyor.
Karena bazı çocuklar ekranı yalnızca eğlence için değil, duygularından kaçmak için de kullanıyor olabilir.
Sıkılmaya dayanamadığında ekran ister.
Üzüldüğünde ekranla oyalanır.
Öfkelendiğinde ekranla sakinleşir.
Yalnız hissettiğinde ekrana yönelir.
Anne-baba meşgul olduğunda ekranla bağ kurar.
Kardeşiyle rekabet ettiğinde ekranla kendini avutmaya çalışır.
Kısacası ekran bazen çocuğun duygusal dünyasında bir “kaçış alanı” haline gelebilir.
Bu yazının amacı ekranı şeytanlaştırmak ya da ebeveyneyi suçlamak değil. Karena birçok ebeveyn ekranı kötü niyetle vermez. Bazen çok yorgundur, bazen çocuğu yemek yesin ister, bazen işini bitirmeye çalışır, bazen uzun yolda sakinlik ister, bazen de evde kriz çıkmasın diye ekranı açar. Bu çok insani bir durumdur.
Ancak ekran çocuğun tek sakinleşme, oyalanma ve duygu düzenleme yolu haline geldiyse, orada durup bakmak gerekir.
Ekran Bağımlılığı mı, Alışkanlık mı, Duygusal Kaçış mı?
Ebeveynlerin en sık sorduğu soru şudur: “Çocuğum ekrana bağımlı mı?”
Bu soruya dikkatli yaklaşmak gerekir. Her ekran isteme davranışı bağımlılık anlamına gelmez. Çocuk ekranı seviyor olabilir, alışkanlık geliştirmiş olabilir, sınırları test ediyor olabilir veya ekranı duygusal rahatlama aracı olarak kullanıyor olabilir.
Burada önemli olan yalnızca ekran süresi değildir. Ekranın çocuğun hayatında ne işlev gördüğüne de bakmak gerekir.
Çocuk ekranı ne zaman istiyor?
Sıkıldığında mı?
Üzüldüğünde mi?
Yemek yerken mi?
Uyku öncesi mi?
Anne-baba ilgilenemediğinde mi?
Kardeşiyle çatışınca mı?
Dışarıda beklerken mi?
Ekran kapatıldığında ne oluyor?
Çocuk başka etkinliklere geçebiliyor mu?
Ekransız oyun kurabiliyor mu?
Arkadaş ilişkileri etkileniyor mu?
Uyku, yemek, öfke ve dikkat düzeni bozuluyor mu?
Bu sorular, ekran kullanımının sadece keyifli bir aktivite mi, yoğun bir alışkanlık mı yoksa duygusal kaçış alanı mı olduğunu anlamaya yardımcı olur.
---
Çocuklar Ekrana Neden Bu Kadar Kolay Bağlanır?
Ekran çocuklar için çok güçlü bir uyaran kaynağıdır. Karena çocuk ekran karşısında hızlı ödül alır. Görüntüler değişir, sesler gelir, karakterler hareket eder, oyunlar puan verir, videolar birbiri ardına akar. Çocuğun aktif çaba göstermesine gerek kalmadan sürekli uyarım gelir.
Bu durum özellikle küçük çocuklar için çok çekicidir. Karena çocukların dikkat, dürtü kontrolü, bekleme ve sıkılmaya dayanma becerileri henüz gelişim aşamasındadır.
Ekran çocuğa şunları sunabilir:
- Hızlı eğlence
- Zahmetsiz meşguliyet
- Sıkılmadan kaçış
- Anında ödül
- Kontrol hissi
- Duygusal rahatlama
- Tekrarlanabilir keyif
- Anne-baba meşgulken boşluğu doldurma
Bu nedenle çocuk ekranı kapatmakta zorlanabilir. Karena ekranın sunduğu yoğun uyarımdan sonra normal oyun, kitap, sohbet veya sessizlik daha yavaş ve daha sıkıcı gelebilir.
Bu, çocuğun kötü niyetli olduğu anlamına gelmez. Çocuğun beyni hızlı ve yoğun uyarana alıştığında daha sakin etkinliklere geçişte zorlanabilir.
“Ekran çocuğa yalnızca görüntü sunmaz; bazen sıkılmayı, beklemeyi ve duyguyla kalmayı erteleyen hızlı bir kaçış alanı sunar.”
---
Duygusal Kaçış Olarak Ekran Ne Demektir?
Duygusal kaçış, çocuğun zorlandığı bir duyguyla kalmak yerine o duyguyu hissetmemek için ekrana yönelmesi anlamına gelir. Bu duygu sıkılma olabilir, öfke olabilir, üzüntü olabilir, yalnızlık olabilir, kaygı olabilir.
Çocuk bunu bilinçli olarak “Ben şimdi duygumdan kaçacağım” diye yapmaz. Daha çok bedeninin ve zihninin öğrendiği kısa yol devreye girer.
Sıkıldım → ekran açıldı → rahatladım.
Ağladım → telefon verildi → sustum.
Yemek istemedim → çizgi film açıldı → yedim.
Arabada huzursuzlandım → tablet verildi → sakinleştim.
Uyuyamadım → video açıldı → oyalandım.
Bu döngü tekrar ettikçe çocuk şunu öğrenebilir:
“Zor duygu geldiğinde ekranla rahatlarım.”
Bu durumda ekran yalnızca eğlence değil, çocuğun duygu düzenleme aracı haline gelir. Sorun da burada başlar. Karena çocuk sıkılmayı, beklemeyi, üzülmeyi, hayal kırıklığını, öfkeyi ve geçişleri ekran olmadan yönetmeyi öğrenmekte zorlanabilir.
Ekran çocuğu kısa vadede sakinleştirebilir; ancak sürekli kullanıldığında çocuğun kendi sakinleşme becerisinin gelişmesini geciktirebilir.
---
Ekran Kullanımı Hangi Duyguların Üzerini Örtebilir?
Çocuk sürekli ekran istiyorsa, bazen ekrana değil, ekranın örttüğü duyguya bakmak gerekir.
Sıkılma
Sıkılmak çocuklar için rahatsız edici olabilir. Ancak sıkılma aynı zamanda hayal gücü, oyun kurma ve iç kaynak geliştirme için önemlidir. Çocuk her sıkıldığında ekran alırsa, sıkılmaya dayanma becerisi gelişmeyebilir.
Yalnızlık
Anne-baba yoğun, yorgun veya zihinsel olarak meşgulse çocuk ekranı bir arkadaş gibi kullanabilir. Özellikle çocuk gün içinde yeterince ilişki, oyun ve temas bulamıyorsa ekrana daha fazla yönelebilir.
Kaygı
Bazı çocuklar kaygılandığında ekranla kendini uyuşturur. Yeni ortam, okul, ayrılık, aile içi gerginlik veya belirsizlik yaşayan çocuk ekranla rahatlamaya çalışabilir.
Öfke
Ekran öfkeyi hızlıca bastırabilir. Çocuk ağladığında veya sinirlendiğinde ekran verilirse, çocuk öfkesini tanımak ve ifade etmek yerine ekranla susturmayı öğrenebilir.
Kardeş Kıskançlığı
Yeni kardeş doğduğunda, ebeveyn bebekle ilgilenirken büyük çocuğa ekran verilebilir. Bu anlaşılırdır. Ancak zamanla çocuk “Annem-babam bebeğe gidiyor, ben ekrana gidiyorum” döngüsüne girebilir.
Yorgunluk
Çocuk yorgun olduğunda ekran isteyebilir. Ancak ekran bazı çocuklarda dinlenme sağlamaz; aksine sinir sistemini daha fazla uyarabilir. Özellikle uyku öncesi ekran, uykuya geçişi zorlaştırabilir.
---
Ekran Kapatıldığında Öfke Nöbeti Neden Olur?
Birçok ebeveyn için en zor an ekranı kapatma anıdır. Çocuk bağırabilir, ağlayabilir, tableti vermek istemeyebilir, pazarlık yapabilir, vurabilir, “Bir tane daha” diyebilir veya kriz yaşayabilir.
Bu tepki birkaç nedenle oluşabilir.
Hızlı Uyarımdan Yavaş Gerçekliğe Geçiş Zordur
Ekran hızlı, renkli ve ödüllendiricidir. Kapatıldığında çocuk bir anda daha yavaş, daha az uyarıcı bir dünyaya döner. Bu geçiş çocuğa zor gelebilir.
Sınır Daha Önce Esnemiş Olabilir
Eğer “son video” sık sık uzadıysa, çocuk sınırı test etmeyi öğrenmiş olabilir. “Biraz ağlarsam açılır” deneyimi varsa ekran kapatma daha büyük krize dönüşebilir.
Çocuk Duygusunu Düzenleyemiyordur
Ekran kapanınca çocuk yalnızca ekrandan ayrılmaz; aynı zamanda sıkılma, öfke, hayal kırıklığı ve kontrol kaybıyla karşılaşır. Bu duyguları taşımakta zorlanabilir.
Ebeveyn Kararsız Olabilir
Ebeveyn suçluluk, yorgunluk veya krizden kaçınma nedeniyle sınırı koyup geri çekiliyorsa çocuk için ekran sınırı belirsiz hale gelebilir.
Ekran kapatma anında en önemli şey, sınırın önceden belli, kısa, net ve tutarlı olmasıdır.
---
Ekran Bağımlılığı Belirtileri Olarak Neler Dikkat Çekebilir?
Çocuklarda “ekran bağımlılığı” ifadesi günlük dilde sık kullanılsa da, her yoğun ekran kullanımı aynı şekilde değerlendirilmez. Yine de bazı işaretler ekran kullanımının çocuğun hayatında sorunlu hale geldiğini gösterebilir.
Dikkat edilmesi gereken işaretler şunlardır:
- Ekran kapatıldığında yoğun öfke nöbetleri yaşanması
- Ekran olmadığı zaman çocuğun ne yapacağını bilememesi
- Ekransız oyun kurmakta belirgin zorlanma
- Uyku düzeninin bozulması
- Yemek için sürekli ekran isteme
- Sosyal etkileşimin azalması
- Aile içi iletişimin ekran nedeniyle sık sık bozulması
- Çocuğun ekrana ulaşmak için yalan söylemesi veya gizli kullanması
- Ekran süresinin sürekli pazarlık ve çatışma konusu olması
- Ders, oyun, arkadaşlık, fiziksel aktivite veya uyku gibi alanların ekran nedeniyle etkilenmesi
- Çocuğun sıkılmaya hiç tahammül edememesi
- Zor duygularda tek sakinleşme yolunun ekran olması
Bu işaretler çocuğun mutlaka klinik anlamda bağımlı olduğu anlamına gelmez. Ancak ekran kullanımının aile düzeni ve çocuğun gelişimsel ihtiyaçları açısından yeniden ele alınması gerektiğini gösterir.
---
Ebeveynler Ekranı Neden Bu Kadar Sık Kullanıyor?
Ebeveynler ekranı çoğu zaman çaresizlikten kullanır. Bunu görmek önemlidir. Karena ekran meselesinde ebeveynler çok kolay suçluluk hissedebilir.
Ebeveyn ekranı şu durumlarda verebilir:
- Yemek yedirmek için
- İşini bitirmek için
- Çocuğu sakinleştirmek için
- Ağlamayı durdurmak için
- Uzun yolda rahat etmek için
- Misafirlikte kriz çıkmasın diye
- Kardeşle ilgilenirken büyük çocuğu oyalamak için
- Kendisi çok yorgun olduğu için
- Çocukla oyun oynayacak enerjisi kalmadığı için
Bu durumlar çok insanidir. Ekranı tamamen yasaklamak her aile için gerçekçi olmayabilir. Ancak ekranın ailede hangi işlevi gördüğünü fark etmek gerekir.
Ekran ailede sürekli “kurtarıcı” rolündeyse, çocuk kadar ebeveynin de desteklenmesi gereken bir düzen vardır.
“Ekran meselesi yalnızca çocuğun iradesiyle ilgili değildir. Bazen ailenin yorgunluğu, destek eksikliği ve günlük yaşamın yükü ekranı evin sessiz yardımcısı haline getirir.”
---
Ekranı Birden Kesmek Doğru mu?
Bazı aileler ekran kullanımının arttığını fark edince bir anda tamamen kesmek ister. Bazı çocuklarda bu işe yarayabilir; ancak birçok çocukta yoğun krizlere yol açabilir. Özellikle ekran çocuğun duygu düzenleme aracı haline geldiyse, ekranı bir anda kesmek çocuğu duygularıyla baş başa bırakabilir.
Daha sağlıklı yaklaşım çoğu zaman planlı, kademeli ve tutarlı ilerlemektir.
Ekranı azaltırken şu sorular sorulabilir:
- Ekran en çok hangi saatlerde kullanılıyor?
- Hangi durumlarda ekran veriyoruz?
- Hangi ekran kullanımını önce azaltabiliriz?
- Yerine hangi etkinliği koyacağız?
- Çocuğa sınırı nasıl anlatacağız?
- Ebeveyn olarak bu krizleri taşıyabilecek miyiz?
- Evde ekran dışı oyun alanı yeterli mi?
Ekranı azaltmak yalnızca ekranı almak değildir. Yerine ilişki, oyun, rutin, hareket, sıkılma toleransı ve sakinleşme becerisi koymak gerekir.
---
Ekran Sınırı Nasıl Konulmalı?
Ekran sınırı koymak birçok aile için zordur. Karena çocuk tepki verir. Ebeveyn de bu tepkiyi görünce geri adım atabilir. Ancak sınır net ve tutarlı olmadığında ekran pazarlığı daha da artabilir.
Sınırı Önceden Söyleyin
Ekran açıldıktan sonra değil, açılmadan önce sınır konuşulmalıdır.
“Bir bölüm izleyeceksin, sonra kapatacağız.”
“Bu oyun 15 dakika sürecek, süre bitince tablet kapanacak.”
“Yemekte ekran yok.”
“Uyku öncesi ekran kullanmıyoruz.”
Görsel veya Somut Zamanlayıcı Kullanılabilir
Küçük çocuklar zaman kavramını zor anlayabilir. Zamanlayıcı, kum saati, görsel rutin veya bölüm sayısı daha somut olabilir.
Geçişi Haber Verin
“Son beş dakika.”
“Son video.”
“Bu bölüm bitince kapatıyoruz.”
Kapatma Anında Duyguyu Kabul Edin
“Devam etmek istiyorsun. Kapatmak zor geldi. Ama ekran süresi bitti.”
Sınırı Değiştirmeyin
Çocuk ağladı diye sınır sürekli değişirse, çocuk ağlamanın pazarlık gücü olduğunu öğrenebilir. Duygu kabul edilir ama sınır korunur.
Ekran Sonrası Etkinlik Planlayın
Ekranı kapatmak daha kolay olur, eğer sonrasında ne yapılacağı belliyse.
“Ekran kapanınca legolara geçiyoruz.”
“Sonra banyo zamanı.”
“Sonra birlikte kitap okuyacağız.”
---
Ekransız Sıkılma Çocuğa Neden Gereklidir?
Ebeveynler çoğu zaman çocuğun sıkılmasını hemen çözülmesi gereken bir sorun gibi görür. Oysa sıkılmak çocuk gelişimi için önemli bir deneyimdir.
Sıkılan çocuk önce huzursuz olabilir. “Ne yapacağım?” diyebilir. Ebeveyne yapışabilir. Ekran isteyebilir. Ancak zamanla sıkılma, iç kaynak geliştirme fırsatına dönüşebilir.
Çocuk sıkıldığında:
- Hayal kurabilir
- Oyun başlatabilir
- Yaratıcılığını kullanabilir
- Oyuncakları farklı şekilde keşfedebilir
- Kendi kendine kalmayı öğrenebilir
- Bekleme becerisi geliştirebilir
- Duygusuyla kalmayı deneyimleyebilir
Elbette her çocuk bunu hemen yapamaz. Özellikle uzun süre ekranla oyalanmaya alışmış çocuklarda sıkılmaya dayanmak başlangıçta zor olabilir. Bu süreçte ebeveynin kısa süreli rehberliği gerekebilir.
“Şu an sıkıldın. Bu zor gelebilir. İstersen üç seçenekten birini seçebilirsin: resim, lego ya da kitap.”
---
Ekran Yerine Ne Koyabiliriz?
Ekranı azaltmak için en sık yapılan hata, sadece ekranı almak ve çocuğa “Git oyna” demektir. Oysa bazı çocuklar ekran dışı oyuna geçmek için başlangıç desteğine ihtiyaç duyar.
Ekran yerine sunulabilecek etkinlikler:
- Legolar veya bloklar
- Boyama, kesme, yapıştırma
- Oyun hamuru
- Hikâye kitapları
- Kukla oyunu
- Evcilik, doktorculuk, market oyunu
- Müzik açıp dans etme
- Basit ev işlerine katılım
- Dışarıda hareket zamanı
- Puzzle
- Su oyunu
- Duyusal oyunlar
- Çocuğun yaşına uygun masa oyunları
- Birlikte yemek hazırlama
- Kutu, kumaş, kaşık, kap gibi açık uçlu oyun malzemeleri
Burada amaç sürekli ebeveynin çocuğu eğlendirmesi değildir. Ama ekran kullanımından oyun kurmaya geçişte çocuk başlangıçta desteğe ihtiyaç duyabilir.
Örneğin ebeveyn oyunu başlatır, sonra yavaşça geri çekilir.
“Ben kuleyi başlatıyorum, sen üstüne ekle.”
“İlk resmi birlikte yapalım, sonra sen devam et.”
Bu, çocuğun ekran dışı etkinliklere geçmesini kolaylaştırır.
---
Yemek Yerken Ekran: Neden Dikkat Edilmeli?
Birçok ailede ekran en çok yemek sırasında kullanılır. Çocuk yemek yesin diye çizgi film açılır. Çocuk ekrana dalar, ebeveyn kaşığı uzatır, yemek biter. Kısa vadede bu yöntem işe yarıyor gibi görünür.
Ancak uzun vadede bazı zorluklar oluşturabilir.
Çocuk açlık-tokluk sinyallerini fark etmekte zorlanabilir.
Yemek, ekranla eşleşebilir.
Ekran olmadan yemek reddi artabilir.
Çocuk yemeği sosyal ve bedensel bir deneyim olarak değil, pasif bir süreç olarak yaşayabilir.
Aile sofrasındaki etkileşim azalabilir.
Ekransız yemeğe geçmek başlangıçta zor olabilir. Bu nedenle kademeli ilerlemek gerekebilir.
Örneğin:
Önce bazı öğünleri ekransız yapmak.
Masada kısa sohbetler oluşturmak.
Çocuğa küçük görevler vermek.
Yemek süresini gerçekçi tutmak.
Çocuğun açlık-tokluk sinyaline saygı göstermek.
---
Uyku Öncesi Ekran Neden Zorlayıcı Olabilir?
Uyku öncesi ekran bazı çocuklarda uykuya geçişi zorlaştırabilir. Karena ekran çocuğun zihnini ve bedenini uyarabilir. Hızlı içerikler, parlak görüntüler, heyecanlı oyunlar veya video geçişleri çocuğun sakinleşmesini geciktirebilir.
Uyku öncesi ekran yerine daha sakin bir rutin oluşturmak faydalı olabilir:
- Ilık banyo
- Pijama
- Diş fırçalama
- Kısa kitap
- Sarılma
- Sakin müzik
- Loş ışık
- Aynı uyku cümlesi
Eğer çocuk uyku öncesi ekrana çok alıştıysa bir anda kaldırmak zor olabilir. Bu durumda kademeli azaltma ve yerine sakin rutin koyma daha sürdürülebilir olabilir.
---
Ebeveynin Kendi Ekran Kullanımı Neden Önemlidir?
Çocuklar yalnızca söyleneni değil, evde yaşananı öğrenir. Ebeveyn sürekli telefonla meşgulse, yemek yerken telefona bakıyorsa, çocukla konuşurken gözünü ekrandan ayırmıyorsa, çocuk da ekranın ilişki içindeki yerini model alır.
Bu nedenle çocukta ekran sınırı çalışılırken aile ekran kültürüne de bakmak gerekir.
Evde ekran ne zaman açık?
Televizyon arka planda sürekli çalışıyor mu?
Ebeveynler yemek sırasında telefona bakıyor mu?
Çocuk bir şey anlatırken ebeveyn ekranla mı meşgul?
Ekransız aile zamanı var mı?
Çocuğa “Ekranı bırak” derken ebeveynin kendi ekranıyla ilişkisi çok farklıysa çocuk bu çelişkiyi fark eder.
Bu nedenle ailece ekran kuralları belirlemek daha etkili olabilir.
“Yemek masasında hepimiz telefonları bırakıyoruz.”
“Uyku öncesi herkes ekranı kapatıyor.”
“Pazar sabahı ekran yerine park zamanı yapıyoruz.”
---
Çocuk Ekran İstediğinde Ne Söyleyebiliriz?
Ekran isteyen çocuğa verilecek cevap kısa, net ve sakin olmalıdır. Uzun tartışmalar çoğu zaman pazarlığı artırır.
Destekleyici Cümleler
“Ekran izlemek istiyorsun, biliyorum. Şimdi ekran zamanı değil.”
“Devam etmek istedin. Kapatmak zor geldi.”
“Bugün ekran süremiz bitti. Yarın tekrar izleyebilirsin.”
“Kızabilirsin. Ama tablet açılmayacak.”
“Şu an sıkıldın. Ekran yerine üç seçenek var: lego, kitap ya da resim.”
“Yemekte ekran yok. İstersen masaya peçete koyabilirsin.”
“Uyku öncesi ekran kullanmıyoruz. Şimdi kitap seçebilirsin.”
Kaçınılması Gereken Cümleler
“Bağımlı oldun artık.”
“Bıktım senden.”
“Senin yüzünden hiçbir iş yapamıyorum.”
“Bir daha asla tablet yok.”
“Ağlarsan açarım, yeter ki sus.”
“Bak kardeşin istemiyor.”
“Sen zaten hep böylesin.”
Bu tür cümleler çocuğunu etiketler, suçluluk yaratır veya sınırı belirsizleştirir.
---
Ekran Kullanımı Ne Zaman Uzman Desteği Gerektirir?
Her ekran kullanımı profesyonel destek gerektirmez. Ancak bazı durumlarda çocuk psikoloğu, çocuk psikiyatristi, çocuk doktoru veya ebeveyn danışmanlığından destek almak faydalı olabilir.
Aşağıdaki durumlarda uzman desteği düşünülmelidir:
- Ekran kapatıldığında çok yoğun ve uzun öfke nöbetleri yaşanıyorsa
- Çocuk ekran dışında hiçbir etkinliğe ilgi göstermiyorsa
- Uyku, yemek, okul, kreş veya sosyal ilişkiler belirgin şekilde etkileniyorsa
- Çocuk ekran olmadığında yoğun kaygı, huzursuzluk veya saldırganlık gösteriyorsa
- Ekran kullanımı aile içinde sürekli çatışma yaratıyorsa
- Çocuk gizli ekran kullanıyor veya kuralları sürekli aşmaya çalışıyorsa
- Ekran, çocuğun tek sakinleşme yolu haline geldiyse
- Dil gelişimi, sosyal iletişim, dikkat, dürtü kontrolü veya duygu düzenleme alanlarında belirgin zorluklar eşlik ediyorsa
- Ebeveyn ekran sınırı koyarken kendini tamamen çaresiz hissediyorsa
- Evde sürekli bağırma, tehdit, ceza veya güç savaşı oluştuysa
Bu belirtiler çocuğun mutlaka bağımlı olduğu anlamına gelmez. Ancak ekran kullanımının çocuğun gelişimsel ve duygusal ihtiyaçları açısından daha kapsamlı ele alınması gerektiğini gösterebilir.
---
Psikolojik Destek Sürecinde Ekran Kullanımı Nasıl Ele Alınır?
Psikolojik destek sürecinde amaç yalnızca “ekranı azaltın” demek değildir. Karena ekran çoğu zaman aile sisteminde bir işlev görür. Çocuğu sakinleştirir, ebeveynin nefes almasını sağlar, yemek sorununu kısa vadede çözer, kardeş bakımında boşluk doldurur veya çocuğun zor duygularından kaçmasına yardım eder.
Bu nedenle destek sürecinde şu başlıklar ele alınabilir:
- Çocuğun ekranı en çok hangi durumlarda istediği
- Ekranın hangi duyguyu düzenlediği
- Aile içi ekran rutini
- Ebeveynin ekran sınırı koyma tutumu
- Çocuğun duygu düzenleme becerileri
- Sıkılma toleransı
- Uyku, yemek ve geçiş süreçleri
- Ekran sonrası öfke nöbetleri
- Alternatif oyun ve ilişki alanları
- Ebeveyn yorgunluğu ve destek ihtiyacı
- Çocuğun yaşına ve gelişimine uygun ekran planı
- Aile içinde tutarlı ve sürdürülebilir kurallar
Psikolojik destek, ekranı yalnızca yasaklanacak bir nesne olarak değil; çocuğun ve ailenin hangi ihtiyacını karşıladığını anlamaya çalışır. Böylece ekran azaltılırken yerine daha sağlıklı duygu düzenleme, oyun, ilişki ve rutin becerileri konulabilir.
---
Psikolog Yasemin KAYA’dan Ebeveynlere Bir Not
Sevgili ebeveyn,
Çocuğunuzun sürekli ekran istemesi sizi çok yoruyor olabilir. Bazen kızıyor, bazen suçluluk duyuyor, bazen de “Ben bu düzeni nasıl değiştireceğim?” diye çaresiz hissediyor olabilirsiniz.
Lütfen önce kendinizi hemen suçlamayın. Ekran çağında ebeveyn olmak gerçekten kolay değil. Çocuklar için ekran çok çekici, ebeveynler için ise çok pratik bir araç. Bazen ekran, evin içindeki yorgunluğun, desteksizliğin ve günlük yaşam baskısının görünmeyen yardımcısı haline gelebiiliyor.
Ama bir noktada şunu sormak gerekiyor:
“Ekran bizim evde neyin yerine geçiyor?”
Oyunun mu?
Sohbetin mi?
Sıkılmanın mı?
Sakinleşmenin mi?
Yemek düzeninin mi?
Ebeveynin nefes alanının mı?
Çocuğun duygusal boşluğunun mu?
Bu sorular suçlamak için değil, anlamak içindir. Karena ekranın hangi ihtiyacı karşıladığını görmeden sadece yasak koymak çoğu zaman sürdürülebilir olmaz.
Benim için bu konuda temel yaklaşım şudur: Çocuğun ekranla ilişkisi, duygu düzenleme, aile rutini, ebeveyn tutumu ve ilişki ihtiyacıyla birlikte ele alınmalıdır.
Ekranı azaltmak yalnızca tableti kapatmak değildir. Çocuğun sıkılmayı, beklemeyi, üzülmeyi, öfkelenmeyi ve yeniden oyuna dönmeyi öğrenmesine eşlik etmektir.
---
Sık Sorulan Sorular
Çocuğum sürekli ekran istiyor, bu bağımlılık mı?
Her sürekli ekran isteme davranışı bağımlılık anlamına gelmez. Ancak ekran kapatıldığında yoğun krizler yaşanıyor, ekran dışı oyun azalmış, uyku-yemek-sosyal yaşam etkilenmiş ve ekran çocuğun tek sakinleşme yolu haline gelmişse profesyonel değerlendirme faydalı olabilir.
Ekran duygusal kaçış olabilir mi?
Evet. Çocuk ekranı sadece eğlenmek için değil; sıkılma, yalnızlık, kaygı, öfke, üzüntü veya bekleme gibi zor duygulardan kaçmak için de kullanabilir. Bu durumda ekranın hangi duyguyu örttüğüne bakmak önemlidir.
Ekranı kapatınca çocuğum çok ağlıyor, ne yapmalıyım?
Önceden sınır koymak, geçişi haber vermek, ekran sonrası etkinlik planlamak ve kapatma anında duyguyu kabul edip sınırı korumak önemlidir. “Devam etmek istiyorsun, biliyorum. Ama ekran süresi bitti” gibi net ve sakin cümleler kullanılabilir.
Ekranı tamamen yasaklamalı mıyım?
Bu her aile ve çocuk için aynı şekilde yanıtlanamaz. Bazı durumlarda ciddi azaltma gerekebilir; bazı durumlarda yapılandırılmış, sınırlı ve yaşa uygun kullanım planlanabilir. Önemli olan ekranın çocuğun temel ihtiyaçlarının yerine geçmemesidir.
Yemek yerken ekran vermek zararlı mı?
Yemek sırasında ekran kısa vadede yemeği kolaylaştırabilir; ancak uzun vadede açlık-tokluk sinyallerini, aile sofrası etkileşimini ve ekransız yemek becerisini zorlaştırabilir. Ekransız yemek rutinine kademeli geçiş faydalı olabilir.
Ne zaman uzman desteği almalıyım?
Ekran kullanımı çocuğun uyku, yemek, okul/kreş, sosyal ilişki, duygu düzenleme veya aile iletişimini belirgin etkiliyorsa; ekran kapatıldığında yoğun krizler yaşanıyorsa veya ebeveyn sınır koymakta çaresiz kalıyorsa destek alınmalıdır.
---
Son Söz
Çocuklarda ekran meselesi yalnızca teknoloji meselesi değildir. Çoğu zaman duygu düzenleme, sıkılma toleransı, ebeveyn yorgunluğu, aile rutini, sınır koyma ve ilişki ihtiyacıyla yakından ilgilidir.
Çocuğunuz sürekli ekran istiyorursa kendinize şu soruyu sorabilirsiniz:
“Çocuğum ekranda ne buluyor ve ekransız hayatta hangi beceriyi henüz geliştirmekte zorlanıyor?”
Belki sıkılmaya dayanmayı öğrenmesi gerekiyor.
Belki oyun kurmak için başlangıç desteğine ihtiyacı var.
Belki duygularını ekran olmadan yatıştırmayı öğrenmesi gerekiyor.
Belki daha fazla özel zaman, temas ve ilişki ihtiyacı var.
Belki de aile olarak daha net, daha tutarlı ve daha sürdürülebilir ekran kurallarına ihtiyacınız var.
Ekranı azaltmak bir anda mükemmel düzen kurmak değildir. Bu süreçte zorlanmalar, itirazlar ve geriye dönüşler olabilir. Önemli olan ekranı sadece yasaklamak değil; çocuğun ekranla karşıladığı duygusal ihtiyacın yerine daha sağlıklı yollar koyabilmektir.
Çocuklar ekranı bırakmayı yalnızca kuralla değil; ilişkiyle, oyunla, rutinle, sıkılmayı öğrenerek ve duygularını güvenli şekilde taşımayı deneyimleyerek öğrenir.
---
Randevu ve Destek
Çocuğunuzun ekran kullanımı, ekran kapatıldığında öfke nöbetleri, duygusal kaçış, sıkılmaya dayanamama, uyku-yemek düzeninde bozulma, sosyal etkileşimde azalma, ekran sınırı koyma zorluğu veya aile içinde ekran nedeniyle yaşanan çatışmalar konusunda destek almak isterseniz Psikolog Yasemin KAYA ile görüşme süreci hakkında bilgi alabilir ve randevu oluşturabilirsiniz.