Matrescence: Anne Olduktan Sonra Neden Kendinizi Hiç Tanımıyorsunuz?

İki yıl önce ofisime gelen 34 yaşındaki bir danışanım vardı. Mühendisti, başarılıydı, iki yaşında bir oğlu vardı. Karşıma oturdu, gözlerini kaçırarak şu cümleyi söyledi:

"Hocam, ben kötü bir anne miyim? Oğlumu seviyorum, ama bazen sabah uyandığımda 'bu benim hayatım değil' diyorum. Eski 'ben'imi özlüyorum. Bu hisleri yaşadığım için utanıyorum. Kimseye söyleyemiyorum çünkü 'mutlu olmalıyım, sağlıklı bir çocuğum var' diyorlar."

O an ona söyledim, sizinle de paylaşmak istiyorum: Hissettikleriniz bir hastalık değil. Bir geçit dönemidir. Adı: matrescence.

Eğer anne olduktan sonra aynaya bakıp "bu kadın kim?" diye sorduysanız, eski hayatınızı özlüyorsanız, hem bebeğinizi delicesine seviyor hem de zaman zaman kaçmak istiyorsanız — yalnız değilsiniz, deli değilsiniz, kötü anne değilsiniz. Bir dönüşümün ortasındasınız. Ve bu dönüşümün bir adı, bir bilimi, bir haritası var. Bu yazıda, klinik psikolog olarak hem teorik temelleri hem de pratik adımlarıyla matrescence kavramını anlatacağım.

Bu Yazıda

• Matrescence nedir, kavramı kim ortaya attı (Dana Raphael, Alexandra Sacks, Aurélie Athan)

• Adolesansla şaşırtıcı benzerlikleri: hormonal, beyinsel, kimliksel

• Daniel Stern'in "annelik takımyıldızı" kavramı ve psikodinamik anlamı

• "Eski ben'in yası": neden ağıt tutmamız gerekiyor

• Anne beyni: nörobilimsel kanıtlar

• Yeni kimliği inşa etmenin 6 adımı

• Eş ilişkisine etkisi ve nasıl başa çıkılır

Matrescence Nedir? Tanışmadığınız Bir Kavram Olabilir

Matrescence, İngilizce "mother" (anne) ve "adolescence" (ergenlik) kelimelerinin birleşiminden türetilmiş bir kavramdır. Türkçeye "annelik geçişi" ya da "annelik dönüşümü" olarak çevrilebilir.

Kavramı ilk kez 1973 yılında medikal antropolog Dana Raphael ortaya attı. Raphael, antropolojik gözlemleri sonucunda şunu fark etti: bir kadının anne olması, sadece bebeğinin doğmasıyla bitmiyor. Annenin de bir kimlik olarak "doğması" gerekiyor. Bu doğum süreci ise — tıpkı ergenlik gibi — uzun, sancılı ve dönüştürücü bir geçit.

Kavram on yıllarca akademik bir not olarak kaldı. Ta ki 2017'de Dr. Alexandra Sacks New York Times'ta yazdığı bir makaleyle ve sonra TED konuşmasıyla kavramı popülerleştirdi. Bugün matrescence, Columbia Üniversitesi'nde Dr. Aurélie Athan liderliğinde ayrı bir araştırma alanı olarak gelişiyor.

Neden Adolesansla Karşılaştırıyoruz? 4 Şaşırtıcı Benzerlik

Matrescence ile adolesansı karşılaştırmak rastgele bir benzetme değil. Aralarında derin biyolojik ve psikolojik paralellikler var.

1. Hormonal Devrim

Ergenlikte cinsiyet hormonları (östrojen, testosteron) ilk kez yüksek seviyelere çıkar. Annelikte ise hamilelikte tavan yapar, doğumdan sonra çakılır, sonra emzirme döneminde yeniden dengelenir. İki dönem de hormonal türbülansla geçer.

2. Beyin Yeniden Yapılanması

Hem ergen beyni hem anne beyni gri madde değişiklikleri geçirir. Nature dergisinde yayımlanan 2017 tarihli çığır açan bir çalışma, anne olduktan sonra kadınların beyninde belirli alanlarda gri madde azalmasının olduğunu ve bunun annelik için adaptif olduğunu gösterdi. Bu değişiklikler doğumdan iki yıl sonra bile sürüyor.

3. Kimlik İnşası

Ergenlikte "ben kimim?" sorusu hayati önem kazanır. Aynı soru anne olduktan sonra yeniden gelir: "Ben kimim? Anneliğin dışında neyim? Eski ben nereye gitti?"

4. Sosyal Rol Değişimi

Ergen, çocuk rolünden yetişkin rolüne geçer. Anne, "kadın" rolünden "anne ve kadın" rolüne geçer. Her iki dönemde de çevre yeni rolü tanımakta yavaş kalır.

"Ergenliğimde mahallenin abileri 'aaa büyümüş' diyordu, şimdi anne oldum, herkes 'bebek nasıl?' diye soruyor, kimse 'sen nasılsın?' demiyor." — 29 yaşında, 6 aylık bebek annesi bir danışan

Bu danışanımın cümlesi matrescence'in özünü çok iyi anlatıyor: annenin görünmez kalması. Toplum bebeği görür, anneyi unutur.

Daniel Stern'in "Annelik Takımyıldızı" Kavramı

Çocuk psikiyatristi ve psikanalist Daniel Stern, 1995 tarihli "The Motherhood Constellation" kitabında, annenin zihninin doğum sonrası tamamen yeniden yapılandığını söyler. Stern'e göre yeni anne, dört temel "tema" etrafında bir bilinç organizasyonu geliştirir:

• Hayat-büyüme teması: "Bebeğimi büyütebilecek miyim?"

• Birincil ilişki teması: "Onunla duygusal bağ kurabilecek miyim?"

• Destekleyici matris teması: "Yeterince destek alıyor muyum?"

• Kimlik yeniden organizasyonu teması: "Bu yeni 'ben'i kim olarak inşa ediyorum?"

Stern bu organizasyona "annelik takımyıldızı" der. Çünkü tıpkı bir takımyıldızı gibi, her yıldız (tema) ayrı görünür ama hep birlikte yeni bir bütün oluşturur.

"Eski Ben'in Yası": Neden Ağıt Tutmamız Gerekiyor?

Klinik pratiğimde annelere en sık öğrettiğim kavramlardan biri "eski ben'in yası".

Anne olduğunuzda sadece bebek doğmaz. Eski siz "ölür". Bu çok dramatik bir cümle ama yasa süreçleri açısından doğru:

• Eski kariyer kimliğiniz değişir

• Eski sosyal hayatınız sona erer

• Eski beden imajınız dönüşür

• Eski özgürlük hissiniz kaybolur

• Eski çift ilişkiniz başka bir şeye dönüşür

• Eski uyku, eski sessizlik, eski "tek başına olabilme" yok olur

Bunlar gerçek kayıplardır. Ve her kayıp yas gerektirir.

Sorun şu ki, kültürel olarak biz annelere bu yası tutma izni vermiyoruz. "Mutlu olmalısın, sağlıklı bebeğin var" dediğimizde, aslında "kayıplarını sayıp dökme, hissetme" diyoruz. Bastırılan yas ise — psikodinamik bir yasa olarak — patolojiye dönüşür: depresyon, kaygı, somatik şikayetler.

Anne Beyni: Nörobilimsel Kanıtlar

Eğer hâlâ "bu sadece psikolojik" diyen biri varsa, beyin görüntüleme çalışmaları ona net cevap veriyor.

Hoekzema Çalışması (2017)

Nature Neuroscience'da yayımlanan, anne beynindeki yapısal değişiklikleri görüntüleyen bu çalışma, anneliğin beyinde gri madde azalmasına yol açtığını gösterdi. Önemli olan şu: bu azalma, beyin alanlarının etkinleşmesi ve uzmanlaşması demek. Tıpkı bir bahçıvanın gereksiz dalları budamasıyla ağacın daha güçlü meyve vermesi gibi.

Etkilenen alanlar:

• Medial prefrontal korteks: Empati, zihinsel teori (başkasının zihnini anlama)

• Posterior singulat korteks: Sosyal biliş

• Hipokampus: Hafıza ve mekânsal navigasyon

Bebeğin Yüzünü Tanıma

Anneler, bebeklerinin yüz ifadelerini ortalamadan çok daha hızlı ve doğru okur. Bu sadece "annelik içgüdüsü" değil; beynin sinir ağlarındaki gerçek bir uzmanlaşmadır.

"Anne Beyni Sislenmesi" (Mom Brain Fog)

Anneler sıklıkla "unutkanım, dikkatsizim" der. Bu da gerçek — ama geçici. Beyin, kaynaklarını bebeğe yönlendirmek için diğer alanlardan çekiyor. Birkaç yıl içinde bu denge yeniden kurulur.

Yeni Kimliği İnşa Etmenin 6 Adımı

Matrescence'i bir hastalık olarak değil, gelişim görevi olarak görmek terapinin temelidir. İşte klinik pratiğimde annelere önerdiğim 6 adımlık yol haritası:

1. Kavramı Tanıyın ve Adlandırın

"Ben depresyonda mıyım, deli mi oluyorum?" sorusu yerine "Ben matrescence içindeyim" diyebilmek, deneyimi normalleştirir. Adı koyulan deneyim, daha az korkutucudur.

2. Yas Tutma İzni Verin

Eski hayatınızın kayıplarını listeleyin. Onlara veda edin. Yas tutmak, ihanet değil; yeniyi karşılayabilmek için içerideki alanı açmak.

3. Yeni Kimliği Çoklu Kimlik Olarak İnşa Edin

"Ben artık sadece anneyim" cümlesi tuzaktır. Anne + kadın + meslek sahibi + arkadaş + sevgili + birey. Çoklu kimlik, ruh sağlığının koruyucusudur.

4. Destekleyici Matrisi Güçlendirin

Yalnız anne olmaz. Aile, arkadaş, anne grubu, terapist, doktor — bir destek ağına ihtiyacınız var. Bu lüks değil, biyolojik gereklilik.

5. Ambivalansı (İki Yönlü Duyguyu) Kabul Edin

Aynı anda bebeğinizi sevip ondan bunalmak, anneliği sevip eski hayatınızı özlemek patoloji değildir. İnsan kalbi karmaşıktır. Alexandra Sacks bunu "push and pull" (itme-çekme) olarak tanımlar: yaklaşma ve geri çekilme aynı kalpte yaşar.

6. Profesyonel Destek Alın

Matrescence normal bir geçit ama tıkandığınızda profesyonel rehberlik kurtarıcıdır. Bireysel terapi, grup terapisi ya da anne destek grupları çok etkilidir.

Matrescence Eş İlişkisini Nasıl Etkiler?

Bu, en az konuşulan ama en yıkıcı sonuçlardan biri.

Araştırmalar gösteriyor ki, ilk çocuğun doğumundan sonraki ilk 3 yıl içinde çift mutluluğu ortalama %67 oranında düşer. Bu, kötü evlilik göstergesi değil; normatif bir geçit krizi.

Çift olarak yaşananlar:

• Cinsel hayat ciddi şekilde değişir (hormonal, fiziksel, psikolojik nedenler)

• Ortak zaman azalır ya da kaybolur

• "Anne" ve "kadın" rolleri arasında çatışma yaşanır

• Eş çoğu zaman matrescence'i anlamaz, kendini dışlanmış hisseder

• Annenin "kayıp kendisini" bulması bazen eşi tehdit eder

"Eşim 'eskisi gibi olmadın' diyor. Olmadım, doğru. Çünkü eski ben artık yok. Beni şimdiki halimle istemiyorsa, benim için de zor olacak." — Terapide bir danışanım

Bu cümle çok güçlü. Ve gerçek bir gerilimi anlatıyor. Çiftlerin matrescence sürecinde birlikte büyümeyi seçmesi gerekiyor. Eş de kendi geçişini (patrescence — babalık dönüşümü) yaşıyor. Karşılıklı bilgilenme, terapi ya da çift seansları çok değerli olabilir.

Anne psikolojisi konularımız içinde çift uyumu üzerine pek çok kaynak bulabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Matrescence ne kadar sürer?

Tıpkı adolesans gibi belirli bir sona ermez. Ama yoğun yeniden yapılanma dönemi genellikle 3-5 yıl sürer. Bazı kadınlar için bu süreç ikinci ya da üçüncü çocukla yeniden alevlenir.

Sadece ilk çocukta mı yaşanır?

Hayır. Her yeni doğum bir matrescence dalgası tetikler. Ancak ilk çocukta dönüşüm en köklüdür çünkü "anne kimliği" ilk kez inşa ediliyor.

Evlat edinen anneler matrescence yaşar mı?

Kesinlikle evet. Hormonal boyutu farklı olsa da kimlik, ilişki ve sosyal rol dönüşümleri aynıdır. Evlat edinen anneler de "anne ben" inşası için yas, dönüşüm ve uyum sürecinden geçer.

Erkekler matrescence yaşar mı?

Erkekler için literatürde patrescence kavramı kullanılıyor. Onların da hormonal (testosteron düşüşü, prolaktin artışı) ve psikolojik dönüşümleri vardır. Sadece daha az araştırılmıştır.

Matrescence ile postpartum depresyon aynı şey mi?

Hayır. Matrescence normal bir gelişim sürecidir, herkes yaşar. Postpartum depresyon ise bu süreçte klinik bir komplikasyon olarak ortaya çıkabilir. Karıştırılmaması, doğru destek alabilmek için kritiktir.

Kendimi değerlendirebileceğim bir test var mı?

Annelik döneminde kimlik karmaşası, depresif belirtiler ya da kaygı düzeyinizi taramak için EPDS, GAD-7 ve PSS gibi geçerli ölçeklere psikolojik test sayfamızdan ulaşabilir, sonuçlarınızı bir uzmanla yorumlayabilirsiniz.

Sonuç

Sevgili anne, eğer kendinizi tanıyamadığınız bir aynaya bakıyorsanız, eski "siz"i özlüyorsanız, anneliği sevmekle birlikte zaman zaman ondan kaçmak istiyorsanız, hissettikleriniz bir hastalık değil. Bir geçit dönemindesiniz. Matrescence içindesiniz.

Bu süreç, ergenlik gibi, kolay değil. Hormonlar, beyin, ilişkiler, kimlik — hepsi aynı anda yeniden örgütleniyor. Ama tıpkı ergenlikten daha yetişkin, daha bütünleşmiş bir insan olarak çıktığımız gibi, matrescence'ten de daha derin, daha empatik, daha çoklu katmanlı bir kadın olarak çıkıyoruz. Yeter ki sürece izin verelim, yası tutalım, destek isteyelim ve "eski ben"i öldürmek yerine, onu yeni "ben"in temelleri arasında sakince saklayalım.

Bu yolculukta yalnız değilsiniz. Daha fazla yazı ve klinik perspektif için Klinik Psikolog Yasemin KAYA arşivimizi, benzer deneyimleri paylaşan anneleri okumak için annelik sorularımızı, kendi durumunuzu profesyonel bir ön değerlendirmeyle gözden geçirmek için psikolojik testlerimizi ve diğer blog yazıları için blog arşivimizi inceleyebilirsiniz. Dünya Sağlık Örgütü'nün perinatal ruh sağlığı kılavuzu da güvenilir bir uluslararası referans sunmaktadır.

Yolculuğunuzda kendinize nazik olun. Bir geçidin ortasındasınız ve geçitler, geçmek için vardır.

Sağlıkla, sevgiyle.