Hamilelikte Aşermek: Psikolojik Bir İhtiyaç mı, Hormonel mi?

Gece yarısı bir cipsi kavanozunu bitirirken kendinizi yakaladığınız olmuştur. Ya da kış ortasında aniden karpuz isteyen hamile bir kadın olarak eşinize "Lütfen şimdi git, marketten bul!" dediğiniz. Yıllardır yemediğiniz bir şeyi aniden çok istiyorsunuz; ya da en sevdiğiniz yemekten artık tahammül edemiyorsunuz. Bu "aşerme" denilen kavram, hamilelikte yaşanan ama tam olarak anlaşılmayan bir deneyimdir.

Aşerme tıbbi olarak çoğu zaman "hormonel" diye geçiştirilir. Ama klinik psikoloji perspektifinden bakıldığında, aşermenin sadece hormonel bir tepki olmadığı, aynı zamanda duygusal ve psikolojik bir ihtiyaç ifadesi olduğu görülür.

Bu yazıda aşermenin biyolojik temellerini, psikolojik anlamlarını, hangi duygusal ihtiyaçların aşerme şeklinde dışa vurulduğunu, çevrenin tepkisinin önemini ve aşerme dinamiğini sağlıklı şekilde yönetmenin yollarını ele alacağız.

Aşerme: Tıbbi Tanım

Aşerme, hamilelikte aniden ortaya çıkan, kontrol edilmesi zor olan ve genellikle belirli bir yiyeceğe veya tada karşı duyulan yoğun istek olarak tanımlanır. Türk Dil Kurumu sözlüğünde "gebe kadının bazı şeylere karşı duyduğu aşırı istek" olarak geçer.

Klinik olarak aşermenin özellikleri:

• Çoğu hamile kadında (yaklaşık %50-90) görülür
• En sık ilk ve ikinci trimesterda yoğun
• Tatlı, tuzlu, ekşi, baharatlı yönelimler farklı kadınlarda farklıdır
• Genellikle geçicidir ve doğum sonrası sona erer
• Bazen önceden sevilmeyen bir yiyeceğe yönelim olabilir
• Bazen de aniden sevilen bir yiyeceğe tahammül edilemez hale gelinir (aversion)

Aşermenin Biyolojik Temelleri

1. Hormonal Etkiler

Östrojen ve progesteron seviyelerinin yükselişi tat ve koku alma duyularını değiştirir. Aniden tat tercihlerinin değişmesi bu sürecin parçasıdır.

2. Nörolojik Etkiler

Hamilelikte ödül sistemi (dopamin) ve beslenme merkezleri (hipotalamus) farklı şekilde işler. Bu, belirli yiyeceklere karşı yoğun istek yaratabilir.

3. Vitamin/Mineral Hipotezi

Eski bir teoriye göre aşerme, eksik olan bir besin maddesinin işaretidir (örn: demir eksikliği toprak aşermesi). Bilimsel olarak tam doğrulanmamıştır ama tamamen reddedilmemiştir.

4. Kan Şekeri Dalgalanmaları

Hamilelikte glukoz metabolizması değişir. Tatlı aşerme bazen düşük kan şekeri tepkisi olabilir.

5. Koku Hassasiyeti

Hamile kadınlar belirli kokulara karşı abartılı tepki verir. Bu kokuyla ilişkili yiyecekler iştahı tetikler veya bastırır.

Aşermenin Psikolojik Boyutu

Klinik psikolojide aşerme bazen bir duygusal ihtiyaç ifadesi olarak yorumlanır. Bu yorumda aşerme:

1. Kontrol İhtiyacı

Hamilelikte bedenin kontrolünü kaybetmiş anne, küçük şeylerde kontrol kurmaya çalışır. "Şu an cipsi istiyorum, başka şey yemem" demek bu kontrolün ifadesidir.

2. Sevilme İhtiyacı

Eşinizin gece yarısı sizin için bir şey almaya gitmesi—bu bir bakım göstergesidir. Aşerme bazen "Bana özen göster" mesajının ifadesidir.

3. Çocukluk Anılarına Dönüş

Hamilelikte aşerilen yiyecekler bazen çocukluk anılarıyla bağlantılıdır. Annenizin yaptığı yemek, babanızın getirdiği tatlı, büyükannenizin sofrası. Bu yiyecekler güvenli yere dönmenin bedensel ifadesi olabilir.

4. Duygusal Düzenleme

Stres, kaygı, korku zamanlarında belirli yiyeceklere yönelim duygusal düzenleme yöntemidir. Çikolata, dondurma, fast food—stres yönetimi araçları haline gelebilir.

5. Sosyal Geçerlilik

Hamile bir kadının "aşerdim" demesi sosyal olarak kabul edilen, hatta destek gören bir duygu ifadesidir. Hamile olmayan bir kadın "Şu an çikolata istiyorum, eşim gelse alsa" dese aynı tepkiyi göremez.

6. Sınır Koyma

Aşerme bazen sınır koymanın dolaylı bir yoludur. "Bunu yapamam, aşerdim", "Şu an buraya gelemem, aşerdim" cümleleri sosyal taleplere "hayır" demenin meşru yolu olur.

Aşerilen Yiyeceklerin Sembolik Anlamı

Belirli aşerme örüntülerinin sembolik anlamları olabilir:

Tatlı Aşerme

• Sevgi, koruma, "yumuşaklık" ihtiyacı
• Çocukluk anılarına dönüş
• Hızlı enerji ihtiyacı
• Duygusal düzenleme

Tuzlu Aşerme

• Sodyum ihtiyacı (kan hacmi artışına bağlı)
• "Sert" tatlara yönelim
• Yoğunluk arayışı

Ekşi Aşerme

• Mide bulantısını yatıştırmak
• Tat duyusunda hassasiyet artışı

Baharatlı Aşerme

• Yoğun duyusal deneyim arayışı
• Bazı kültürlerde hormonel etkilere bağlanır

Acaip Kombinasyonlar (turşulu çikolata gibi)

• Tat duyusunda dramatik değişimler
• "Normal kuralları" delme isteği
• Hamileliğin alışılmamışlığını içselleştirme

Sevmediğiniz Yiyeceklere Aşerme

• Kimliğin geçişinde "yeni şeyler"e açılma
• Vücudun ihtiyaç sinyali
• Bilinçaltı duygusal süreçler

Pica: Tıbbi Olmayan Maddelere Aşerme

Hamilelikte bazı kadınlar toprak, kireç, kömür, buz, tebeşir gibi tıbbi olmayan maddelere yönelim gösterir. Buna "pica" denir.

Pica çoğu zaman:

• Şiddetli demir eksikliği anemisi
• Çinko eksikliği
• Diğer mineral eksiklikleri

belirtisidir.

Eğer tıbbi olmayan maddelere aşeriyorsanız mutlaka doktorunuzla paylaşın. Kan değerleriniz kontrol edilmeli.

Çevrenin Aşermeye Tepkisi

Yıkıcı Tepkiler

• "Naz yapıyorsun"
• "Eskiden hamile kadınlar aşermezdi"
• "Bebeğin için kötü"
• "Saçma şeyler istiyorsun"
• "O kadar arzu eden bebek doğmasın"

Destekleyici Tepkiler

• "Tabii ki getireyim"
• "Anlıyorum, hamilelikte her şey farklı oluyor"
• "Senin için iyi bir şey hazırlayayım"
• "Hangisi daha çok hoşuna gider?"

Eş ve aile büyüklerinin tepkisi, aşermenin duygusal anlamını etkiler.

Kültürel Mitler ve Aşerme

"Aşerirsen bebek istediğin yiyecek şeklinde işaret taşır"

Bilimsel temeli yoktur. Halk inanışıdır.

"Aşerip yemezsen bebek beni terk eder"

Bilimsel olarak yanlış. Geleneksel söylem.

"Aşeren kadına yardım etmek dini ödev"

Pek çok kültürde aşeren hamile kadına yardım edilmesi vurgulanır. Bu olumlu bir sosyal destek geleneğidir.

"Aşerme cinsiyet belli eder"

Bilimsel temeli yoktur. Tatlı aşeren kız, tuzlu aşeren erkek şeklinde mitler yaygın ama doğru değil.

Aşermeyi Sağlıklı Yönetmenin Yolları

1. Aşermenizi Yargılamayın

"Saçma istekler" diye düşünmek yerine "Bedenim ne istiyor, hangi ihtiyaç dile geliyor?" sorusunu sorun.

2. Duygusal Tetikleyicileri Tanıyın

Aşerme stres, yorgunluk, üzüntü dönemlerinde daha yoğunlaşıyor mu? Bu örüntüyü fark etmek yardımcı olur.

3. Sağlıklı Alternatifler Düşünün

Aşerdiğiniz bir yiyeceğin daha sağlıklı versiyonu var mı? Cipsi yerine fırınlanmış patates, çikolata yerine kakaolu yulaf gibi.

4. Aşırı Tüketimden Kaçının

Aşerdiğiniz yiyeceği yiyebilirsiniz, ama her gün büyük miktarlarda tüketim kilo alımı ve gestasyonel diyabet riski yaratabilir. Ölçülü olun.

5. Tehlikeli Yiyeceklerden Uzak Durun

Çiğ et, çiğ balık, pastörize olmamış süt ürünleri, cıva yüksek balıklar hamilelikte tehlikelidir. Aşerseniz bile bunlardan kaçınmak gerekir.

6. Pica Belirtisi Varsa Doktora Başvurun

Tıbbi olmayan maddelere aşerme demir eksikliği gibi tedavi edilebilir bir tablonun belirtisi olabilir.

7. Aşermenin Geçici Olduğunu Hatırlayın

Çoğu kadın için aşerme doğumdan sonra sona erer. Bu süreçte kendinize karşı esnek olmak yorucudur ama geçicidir.

8. Eşinizin Tepkisini Önemseyin

Eşinizden gelen olumlu tepki, aşermenin duygusal boyutunu destekler. Onun "Tabii ki getireyim" demesi sevildiğiniz hissini güçlendirir.

Aşerme ve Yeme Bozukluğu Geçmişi

Yeme bozukluğu öyküsü olan kadınlar için aşerme özel bir klinik dikkat alanıdır:

• Kısıtlayıcı yeme örüntüleri tetiklenebilir
• "Aşerdim ama yemem" gibi self-denial davranışları görülebilir
• Aşermeyi yargılayıcı düşünceler tetikleyici olabilir
• Hamilelikte kilo alımı zaten zor olan beden imajını sarsabilir

Yeme bozukluğu öyküsü olan kadınların hamilelik öncesi ve süresince yeme bozukluğu konusunda deneyimli bir uzmanla çalışması önerilir.

Sık Sorulan Sorular

Aşerdiğim yiyeceği vermezlerse ne olur?

Tıbbi olarak hiçbir şey olmaz. "Bebek istemez", "anne işareti taşır" gibi söylemler mittir. Ancak duygusal olarak hayal kırıklığı yaşayabilirsiniz. Eşin "Önemli değil bu" tepkisi yıkıcıdır.

Aşerme hangi dönemde en yoğun?

Genellikle ilk ve ikinci trimesterda. Üçüncü trimesterda bazı kadınlarda devam eder.

Hiç aşermem normal mi?

Evet. Hamile kadınların yaklaşık %10-20'si hiç aşermez. Bu da normaldir.

Aşırı tatlı yiyorum, bebek için zararlı mı?

Aşırı şeker tüketimi gestasyonel diyabet riskini artırır. Ölçülü olmak ve doğal şekerlere yönelmek (meyve gibi) daha sağlıklıdır.

Aşerdiğim yiyeceğe sonradan tahammül edemiyorum, normal mi?

Evet, aşermeler değişebilir. Hormon dalgalanmaları nedeniyle tat tercihleri sürekli değişir.

Eşim aşermelerimi karşılamıyor, ne yapayım?

Bu konuda açık konuşun. Aşermenin sadece yiyecek değil, duygusal bir ihtiyaç ifadesi olduğunu eşinizle paylaşın. Onun karşılaması bir bakım göstergesidir.

Psikolog Yasemin KAYA'dan Bir Not

Sevgili okuyucu, aşermeniz yalnızca hormonel bir tepki değildir. Bedeniniz size çok şey söylüyor—belki bir vitamin ihtiyacı, belki bir duygusal arayış, belki bir çocukluk hatırasına dönüş, belki sevilme ihtiyacı.

Aşermenizi "saçma" diye nitelendirmek yerine, dinlemeye davet ediyorum. "Şu an gerçekten cipsi mi istiyorum, yoksa yumuşaklık mı arıyorum?" "Tatlı istiyorum, yoksa biraz şefkat mi?" "Bu kombinasyon mantıksız ama benim için bir şey ifade ediyor mu?" Bu sorular bedenle yeniden tanışmanın bir yoludur.

Çevrenizdeki "Aman saçma şeyler isteme" diyenler aşermenin ne kadar derin bir deneyim olduğunu görmüyor. Onlardan duygusal destek beklemek yerine, aşermenizin meşru olduğunu kendinize hatırlatın.

Eşinizin aşermenize tepkisi önemlidir. Onun gece yarısı bir şey alıp getirmesi yalnız yiyecek değil, sevgi ve bakım göstergesidir. Eğer eşiniz bu konuda anlamaz görünüyorsa, sizden bu ihtiyaçların önemini anlamasını istemek hakkınızdır.

Aşırı tüketim, pica, yeme bozukluğu tetiklenmesi gibi klinik tablolar varsa profesyonel destek alın. Aşerme bedeninizden gelen bir ses; bu sesi hem dinleyin hem dengeli yönetin.

Aşerdiğiniz yiyecekler bedeninizden gelen mesajlardır. Onları yargılamak yerine merakla karşılayın.